Vandaag interviewen we drie getuigen over de gebeurtenissen achter de twee monumenten in Wormer - aan de Kees Jongensstraat en de Zaandammerstraat - en twee getuigen over de moord op Piet Zwart. Dit verhaal wordt verbonden aan het monument van Vrouwe Justitia aan de Zaanweg in Wormerveer.

Wormer bij het monument
Waar vorig jaar op 22 maart de 19°C werd aangetikt, moeten we het deze keer doen met een gevoelstemperatuur van -5°C. Desondanks melden de 95 jarige Gré Kerssens Floore - Floris en de 93 jarige Henk Havik zich al rond 9:00 uur bij het monument op de hoek van de Zaandammerstraat en de Dorpsstraat. Afra die elke draaidag  voor de allervroegste versnaperingen zorgt moeten we vandaag missen. We verwarmen ons aan de koffie van onderzoekster Marjo. Mensen die de vrijdagse markt bezoeken kijken nieuwsgierig mee over de schouders van de cameraman en van fotografe Anjo. Regisseur Robert beperkt de tijd die we nodig hebben voor de buitenopnamen waardoor we al snel de warmte van het Wormerlandse Gemeentehuis mogen opzoeken.

Ochtend in de studio in het gemeentehuis van Wormerland
Daar is een deel van de linkervleugel op de begane grond ingenomen door onze gastvrouwen Marijke en Leonore. Ze hebben een ruimte ingericht voor onze getuigen, hun begeleiders en het team van Monumenten Spreken.
 Zodra de filmstudio is opgebouwd beginnen we met het interview van de heer Havik. Hij vertelt over de inventiviteit in de oorlog. Het turfsteken en het zorgen voor eten. Zijn pijn zit in het onrecht tegen de Joden die hij kende (Familie Pais en stoffenhandel Snoeks, beiden Wormerveer). Over badmeester Jan Kuijper zegt hij: “Kuijper zag in ’38 en ’39 al dat fout ging, hij zei “een leeuw moet je temmen als hij nog jong is.””
 Maarten de Groot, 86 jaar, praat over zijn vader die in Dachau terecht kwam, maar die gelukkig terugkeerde. Hij heeft het over de radio, vis, carbidlampen, oliebollen bakken, hulp aan ondergedoken Joden in Purmerend.
 Als Gré Kerssens Floore - Floris aan de beurt is voor de camera dan heeft ze er al een flink interview opzitten met Melchert Leguijt van het NHD. Toch vertelt ze haar indringende verhaal over hoe ze weduwe werd terwijl ze haar eerste kind verwachtte voor ons nog een keer.

Soep
Deze tomatensoep van bestuurslid Geke van de Kamp verdient een apart kopje. Niet alleen omdat hij heerlijk was, maar ook omdat hij ons niet bereikte zonder slag of stoot. Bij vertrek richting Wormer zette Geke de tas met de twee pannen achter de auto, rende nog even naar binnen om iets te halen, kwam terug, sprong in de auto en reed achteruit. Over de soep. Gelukkig viel de schade mee. Wim Blank (in de 90) vatte de boel goed samen: “Dus je reed je auto in de soep?”

Vrouwe Justitia Wormerveer
Bij Vrouwe Justitia zou je meerdere verhalen kunnen vertellen. Wij hebben ervoor gekozen om de minidocumentaire bij dit monument te wijden aan de moord op Piet Zwart. Het zijn onze eigen BS die hiertoe opdracht geeft. Piet Zwart wordt dichtbij de Waakzaamheid in Koog aan de Zaan doodgeschoten op 5 april 1945. “Het is een zwarte bladzijde in onze Zaanse illegaliteit”, schrijft verzetsleider Jaap Buijs in het boek De Zaanstreek in droeve en blijde tijden. Getuige verzetsman Wim Blank van de knokploeg (KP) die in de oorlog diende onder BS-commandant Jaap Boot, schetst de veranderende sfeer onderling aan het eind van de oorlog. Er werden mensen op posities gezet waarvan hij opdracht kreeg ineens niets meer te delen met de drie communistische verzetsjongens waarmee hij tot die tijd intensief had samengewerkt. De ordedienst (OD) bestond vanuit zijn visie uit elite “de mensen met contacten, ook in Engeland.” Deze mensen had hij nooit gezien toen de ‘klusjes’ uitgevoerd moesten worden.
Piet Zwart was, naarmate hij onder de schuilnaam Piet Zwikkers steeds verder in het verzet terecht kwam, onderdeel geworden van die OD.
Dick Zwart, de zoon van Piet, was zeven toen zijn vader werd vermoord. Hij vertelt over de dag dat hij hem voorgoed zag vertrekken.
 We sluiten de dag af op de oude begraafplaats Wormerveer - West. Het is een verrassend rustige plek vlak naast het drukke marktplein. De zwarte grafsteen van Piet wordt geflankeerd door een onafgebouwd muurtje. In duidelijke, uitgehouwen letters staat erop te lezen: ‘HIJ STREED DEN GOEDEN STRIJD’.

Op 24 mei hebben we een draaidag waarop we nog een getuige over deze gebeurtenis zullen interviewen. Pas daarna kunnen we beginnen met de montage van dit beladen verhaal.

Zaanlands Lyceum

Zoals het brave leerlingen betaamt zijn Rie de Boer -tegenwoordig mevrouw Gulik-de Boer- en Dick Kuijper keurig op tijd. Hoewel braaf? Als Rie de galerij met de foto’s van oud leraren ziet, noemt ze hen niet bij naam maar bij de bijnaam en Dick vult zonder haperen aan: De Beek – Bachus, De Vriend – De Mof, Van Wielinck- De Big,  Veenstra – Haantje, Le Maine – De Sik, Juf Repelius – Repeltje, Toon Biljet – Ome Toon.*

We filmen hen bij de plaquette. Ze kennen de namen die erop staan. Namen van leraren en (oud-)leerlingen die de tweede wereldoorlog niet overleefd hebben. We horen dat Joodse leerlingen zijn vanaf 1942 niet meer welkom op school, en zien het zwart op wit geschreven staan in een brief  uit 1942,  die Jeroen Paap, geschiedenisleraar en archiefbeheerder op het huidig Lyceum, ons laat zien.  Roosje Drilsma was een van die leerlingen.  Ze was Joods. Toen ze niet meer op school mocht komen bracht Rie haar schriften zodat ze niet teveel op achter zou raken. “Achteraf had ze natuurlijk niets meer hoeven leren..”

Schooltijd in WO2

Later als we onze studio ingericht hebben in het Zaantheater horen we nog meer herinneringen  van de schoolkinderen in oorlogstijd. Bij Rie en Dick hebben zich ook Els Nolst Trenité, Leen Amons en Walter Prinsze gevoegd. Het lijkt wel een reünie. Walter ging het laatste oorlogsjaar naar de middelbare school. Samen met Kees Theijssen, die ook in Wormerveer woonde deelde hij een liefhebberij. Vliegtuigbouwpakketjes.* De naam van Kees Theijssen staat op de plaquette, Kees kwam om het leven toen het station in Wormerveer beschoten werd door een Engels vliegtuig. Een Spitfire.

Meneer Polak van aardrijkskunde gaf aanschouwelijk onderwijs, hij legde het ontstaan van het Jura-gebergte uit door 2 stukken kantkoek tegen elkaar te drukken. De Wiskunde leraar Jambroes was een driftige man, “maar” zei Els Nolst Trenité; “hoe kan het anders, die man moet onder vreselijke spanning hebben gestaan”.
Alle leerlingen vertellen over de honger en de kou.  Ze hadden een te kleine jas of een versleten jas, ze liepen op schoenen met een gat erin en  hadden de hele dag honger. Al het eten was op de bon en schaars.  Dick Kuijper liep elke dag uit Wormerveer naar school. De fietsen waren allemaal gepikt door de Duitsers. 

Zaans Verzet

In de loop van de dag schuiven er steeds meer mensen aan in Muze. Ook Sjef Swolfs is er aanwezig we maken dankbaar gebruik van zijn omvangrijke kennis over de oorlog en met name over zijn kennis van Zaanse verzetshelden. Zijn vader was er een van.

Westzijde Zaandam

Terwijl de oud leerlingen voor de krant op de foto worden gezet, praten wij met twee heren die in hun jonge jaren op de Westzijde woonden. Allebei in een huis met een tuin aan de zaan. Wijbrand Op den Velde woonde op nummer 140. Hij was drie jaar oud toen hij op een zonnige dag vanuit de tuin het huis binnenliep en zijn vader vastgeboeid zag aan een tafelpoot. Hij zag gewapende mannen en voor hij het goed en wel besefte werd hij beetgepakt en opgesloten in een kamertje. Zijn vader heeft hij nooit meer gezien. Jan Hendrik Op den Velde, schuilnaam Hein, was de vader van Wijbrand. Hij was bij de OrdeDienst (OD) chef technische dienst. Hij had een radiozaak en vanuit de werkplaats werd er regelmatig contact gelegd met de regering die in Engeland zat. Tot 2 maart 1943. Nog lang na de bevrijding is Wijbrand naar het station gegaan in de hoop dat zijn vader terugkeerde.

Walraven van Hall

Aad van Hall  woonde in die tijd in de Westzijde op nr. 42.  Hij herinnert zich ook de enorme tuin aan de Zaan met een luchthuis boven de Zaan, vanwaar hij eens met zijn vader, moeder en zusjes midden in de nacht het arbeidsbureau de lucht in zag vliegen. “Wakker worden, we gaan vuurwerk kijken”  had vader gezegd. Vader Walraven; een spil in het verzet. Een slimme man die ze ook wel de olieman noemden omdat hij al die verschillende verzetsgroepen liet samenwerken in het Nationaal Steun Fonds. De organisatie die zorgde voor – valse persoonsbewijzen, voor bonkaarten, voor onderduikadressen, voor eten en vooral voor geld. Aad legt uit hoe vader met oom Gijs van Hall de grootste bankroof uit de Nederlandse geschiedenis bedacht. Wel met de belofte dat de regering - die in Engeland zat, na de oorlog het geld zou terugbetalen. Uit de kluizen van de Nederlandse bank werd meer dan 84 miljoen gulden (bijna 39 miljoen euro) gehaald.

We zien het voor ons als Aad tot slot vertelt over de laatste winter dat zijn vader thuis was. Hoe hij in de tuin een enorme iglo maakte met een glijbaan, wat een pret. Hij koestert de herinneringen aan een bijzondere vader die hij helaas veel te kort heeft gekend.

Het monument in het plantsoen van verzet

We wandelen naar het monument in het plantsoen van verzet. Het schemert nog net niet.  We staan stil bij het monument en lezen de namen van 23 slachtoffers. Dan steken we de Zaan weer over en keren terug  in het Zaantheater. We nemen afscheid van de zaanse jongens van toen. Terwijl we de studio afbreken en opruimen praten we na over al die bijzondere getuigenissen van vandaag. Wat zijn we blij dat ooggetuigen hun verhalen met ons willen delen!
* Een correctie op ons verhaal staat hieronder in de mooie reactie van Walter Prinsze 

De onderscheiding wordt uitgereikt aan niet-Joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog Joden hebben helpen onderduiken, ontkomen en overleven. De onderscheiding is de hoogste van de staat Israël voor niet-Joden.

Geertje en Trijnie Pel redden in 1944 het leven van de joodse baby Marion Swaab, die bij de familie Pel was ondergebracht aan de Prins Hendrikstraat in Zaandam. Geertje betaalde daarvoor met haar leven. Zij werd vergast in concentratiekamp Ravensbrück. Trijnie (89) leeft nog.

Aanleiding om het Zaans Museum als locatie voor deze belangrijke onderscheiding te kiezen, is de vertoning van de mini documentaires van Stichting Monumenten Spreken. Aan de hand van ooggetuigenverklaringen worden door Monumenten Spreken de verhalen achter de 27 oorlogsmonumenten uit de Zaanstreek verfilmd. Het Zaans Museum is een samenwerking aangegaan met de stichting en verzorgt de premieres van de documentaires.

Zondag 27 januari a.s. worden, naast de film ‘Geertje Pel-Groot’, ook de twee nieuwe films ‘Juf Jansma’ en ‘Maison d’essence fabriek Polak & Schwarz’ vertoond. Aansluitend zal de uitreiking van de onderscheiding plaatsvinden.

Vanwege het hoge aantal aanmeldingen zijn de filmvoorstellingen van 27 januari volgeboekt. Om bezoekers en geïnteresseerden de mogelijkheid te geven deze bijzondere en indrukwekkende films alsnog te bekijken, zullen deze en voorgaande mini documentaires op zondag 3 februari nogmaals worden vertoond.

Geertje Pel-Groot, in de oorlog omgekomen nadat ze gearresteerd was wegens het verbergen van de Joodse baby Marion Swaab, zal postuum de hoogste Israëlische onderscheiding “Rechtvaardigen onder de Volkeren” krijgen. Ook haar dochter Trijntje Pfann- Pel, die haar hielp bij het laten onderduiken van baby Marion, krijgt deze eretitel.

Met deze onderscheiding  worden niet-joodse personen geëerd die tijdens de oorlog, met inzet van eigen leven en vaak ook dat van hun huisgenoten, joodse medeburgers hebben gered. De onderscheiding – bestaande uit een oorkonde en een medaille - zal op 27 januari 2013 worden uitgereikt in het Zaanse Museum door een vertegenwoordiger van Yad Vashem, namens het gehele joodse volk.

De aanvraag is in gang gezet door Monumenten Spreken. Na de verfilming van het verhaal van Geertje Pel-Groot heeft Marion Swaab, de baby die door Trijnie Pel en haar moeder Geertje is gered, een aanvraag opgesteld. Tijdens de bijeenkomst die om 14:00 begint zullen behalve de film over Geertje Pel ook nieuwe Monumenten Spreken films over Juf Jansma (monument Zaandijk) en Polak & Schwarz worden vertoond.

Maar liefst zeven getuigen zouden we aanhoren. Eén van hen is Freddi Oversteegen voor het monument van Hannie Schaft in Oostzaan. De overige zes getuigen kwamen  voor het monument op de Wilhelminabrug dat herinnert aan de februaristaking in 1941 waar duizenden Zaankanters aan mee hadden gedaan, “schouder aan schouder” door de Westzijde schetste Wim Nieuwenhuijse die ons in een helder betoog uit kon leggen hoe het kwam dat er in de Zaanstreek massaal gehoor werd gegeven aan de stakingsoproep.  Hij vertelde zijn verhaal nadat de stakers van weleer aan het woord waren geweest.

De burgemeester lacht
Als eerste genoten we van de belevenissen van Chris Kabel. 13 jaar was hij in februari 1941, en hij staakte, of lievergezegd hij spijbelde van school. Indertijd besefte Chris amper waar het om ging. Ja natuurlijk was hij tegen de NSB, dus joelde hij mee toen een NSB-bruidspaar de trappen van het stadhuis opliep. Achter het raam zag hij burgemeester In ‘t Veld staan die de taferelen lachend gadesloeg. Ingegrepen werd er niet. Toen nog niet. Later horen we van Rob de Jong dat opeens schoten klonken. Vanuit zijn slaapkamerraam op de Burcht keek kleine Rob waar het geluid vandaan kwam. Wonder boven wonder werd hij net niet geraakt door een kogel die zich door het kozijn in zijn slaapkamermuur boorde. Een jongen in een slagerij achter de HEMA had minder geluk. Op het verkeerde moment op de verkeerde plaats kreeg hij een verdwaalde kogel en stierf ter plekke.  

Vanwaar Chris Kabel stond hadden we ook een goed zicht op het Elektriciteitsbedrijf op de Oostkade. In de oorlog bemande Dirk May er in zijn eentje het kantoor en loket. Hij vertelde ons dat hij er niet lang over hoefde te denken; het onrecht dat zijn Joodse medemensen werd aangedaan moest stoppen. Hij was dan wel in overheidsdienst maar die dag sloot hij het loket.

Een optocht van stakers
Mart ten Wolde was als 15-jarige, net van de ambachtsschool, nog maar een paar maanden in dienst bij machinefabriek Duijvis toen er op een ochtend in februari een paar mannen op de fiets kwamen met een pamflet. Jakob Goris was de personeelchef en die besloot dat ook bij Duijvis gestaakt zou worden. Mart fietste mee de andere bedrijven langs. Zo verging het ook Cor Brak, toen 19 jaar. Cor werkte op het Zuideinde in Wormerveer bij Gorters stalenramenfabriek.. Het pamflet was al rondgegaan en aan de poort stonden de stakende arbeiders van de nabijgelegen bedrijven; Croklaan, de zeepfabriek van Dekker. Ze deden allemaal mee. In optocht ging Cor mee naar Wormer, de Zaanbrug over zonder tol te betalen. De brugwachter staakte ook. Ook in Wormer ging alles plat. 

Staakt! Staakt! Staakt!
Voordat het 12 uur was, lag elk bedrijf stil en menig kantoor en winkel ook, wist Wim Nieuwenhuijse. We hingen aan zijn lippen. Hij nam ons mee de Zaan langs, de Westzijde op naar de dam in Zaandam. In de studio werd de euforie van toen voelbaar. We hadden net gehoord van de communistische cellen, van het kader dat vanuit Amsterdam de stakingsoproep doorgaf “Staakt! Staakt! Staakt!” waarop elke cel aan de slag ging. Er moest een manifest geschreven, getypt en gestencild en snel! Het moest diezelfde nacht in brievenbussen gestopt. Er werd besproken wie waar aan de poort ging staan met pamfletten, wie waar op de tafel zou springen, hoe konden de werknemers overtuigd worden. Bep Koeman-Westmijze, verzetsvrouw weet er alles van. Gerrit Koeman, haar man was een leider in het verzet. Bij haar thuis kwamen ze samen en zo groot woonden ze niet. En dan hadden ze ook nog een zoontje dat boven lag te slapen.  Maar het moest nou eenmaal, die overtuiging klinkt vandaag de dag nog door in haar stem. Het ging om de Joden, en het ging om de verwerpelijke uitingen van Mussert en de NSB. De volgende ochtend stonden de mannen klaar met hun manifest, en ontdekten al snel dat hun oproep gesteund werd; legitiem werd als het ware door de berichten die de werklui uit Amsterdam meenamen. “Er rijdt geen tram meer”. Er was geen houden meer aan geweest. Daar liepen ze door de Westzijde naar de Dam. Wat een verrassing als je daar de buurman zag lopen, of je collega. Je stond niet meer alleen in je verzet. Want ook al werd de staking aan het eind van de dag met geweld neergeslagen, vanaf dat moment was een kentering zichtbaar. Het verzet werd gedragen door de bevolking. “We moeten inspiratie halen uit de februaristaking” vond Wim Nieuwenhuijze. “laat je horen, maak het verschil”. 

Freddi Oversteegen 
Na Wim Nieuwenhuijze nam Freddi plaats voor de camera. Frêle Freddi die ons vertelde over  zus Truus met de gitaar, moeder met de mandoline en zij met een ukele. Strijdliederen zongen ze, “nee ik kan nou niet meer zingen” lachte Freddi, maar later zong ze toch een paar regels ..Donkere stormen staan op in de wolken,
Machtige schaduwen verduisteren het licht.  We horen hoe zij , 15 jaar nog maar betrokken raakte bij het verzet, en ook bij het gewapend verzet. ‘Bizar en angstig was dat. Ik schoot iemand neer en als hij dan viel moest ik de neiging onderdrukken om niet mijn armen uit te strekken en hem overeind te helpen’.   Hannie Schaft kwam erbij. Schuchtere Hannie die niet kon zingen, maar die de zussen wel de Marseillaise leerde. “Hannie was lief ik kon niet boos op haar zijn, maar het was wel moeilijk soms. Ze had dezelfde leeftijd als Truus, en ik had wel eens het gevoel dat ik mijn maatje kwijt was”. Het was een vreselijke tijd, de oorlog. Freddi denkt er niet graag aan terug.  Zij vindt dat mensen zich meer mogen beseffen wat vrijheid is. Als het weer nodig is, sluit ik me weer aan bij een communistische partij, besloot Freddi strijdvaardig.  Wim Nieuwenhuijse, ook in de studio, hief enthousiast zijn vuist: ‘solidariteit!’.

Zaantheater 
Het is vier uur, de draaidag is bijna voorbij. Nog voor de schemer invalt gaat een kleine ploeg met Freddi naar het Hannie Schaft monument in Oostzaan. De rest van het team breekt de studio af. We waren te gast in het Zaantheater, in de Rabobankzaal was voldoende ruimte voor een studio en zelfs een kleine publieke tribune. Het was ook fijn dat we restaurant MUZE konden gebruiken met de keuken erbij. Een betere plek hadden we ons niet kunnen wensen.

 “Kansloos” staat er in gote letters graffiti  onder de Bernhardbrug waar wij weggedoken in onze jassen staan. Een paar meter verder, onbeschut, op een klein parapluutje na worden Janny van Saane en Foppe Huitema geinterviewd door Robert van Tellingen.

Negen jaar oud waren Foppe en Janny toen op 10 maart 1945 opeens een vrachtwagen over de brug kwam rijden; de weg werd afgezet en vijf mannen, aan elkaar geboeid het weiland ingedreven werd; en staccato geratel klonk. Als Janny haar ogen dicht doet ziet ze het nog voor zich. “Het is net een foto”,  vijf mannen in weitje neergelegd in een halve cirkel. Zaandam was toen nog een dorp. “Ik liep over de brug met mijn moeder en mijn broertje en mijn zus in de kinderwagen op weg naar ons huis. We moesten blijven staan en kijken.  Die jongens die die auto uit werden geduwd.. Die mitrailleurs maakten een ontzettend lawaai, die jongens vielen om. Ik was bang en hield mijn moeder en de kinderwagen stevig vast. Toen, alsof het dagelijks werk was, pakten die militairen de lichamen en legden ze in een halve cirkel neer”.

Foppe Huitema was op dat moment thuis  en aanschouwde de verschrikkingen vanachter het gordijn in hun huis aan de Oostzijde. “ die jongens hadden gele overalls aan, zo’n timmermanoverall die mijn vader ook aanhad”.  Achter het huis was de werkplaats van zijn vader, Foppe liep erheen maar zag hem niet.  Hij keek naar buiten, zag de geboeide mannen het weiland in gejaagd worden en hoorde vervolgens het geratel. Hij wijst: “Daar, waar nu de rotonde is. Mijn vader kwam later de kamer binnenlopen. Hij had zich verstopt in de werkplaats. Daar waren stapels dakpannen waarin hij een hutje had gemaakt”.

De Studio

We mogen gebruik maken van Doopsgezinde Vermaning aan de Westzijde in Zaandam om er een studio in te richten. Een fijne plek,  we kennen het nog van de documentaire over Geertje Pel Groot. In de ernaast gelegen “Vertoeving” is het ook werkelijk prima toeven.  De mensen die we willen spreken over de gedenkplaat van Polak&Schwarz arriveren. Rond lunchtijd zijn we met een hele ploeg.  Naast de getuigen, verwelkomen we ook het echtpaar Bouman dat de dagboeken van Andries Bouman heeft meegenomen. Andries Bouman was in de oorlogsjaren personeelschef bij Polak&Schwarz. Ook Cees Faber komt binnenlopen, zoon van “De Neus” meneer Faber, die in de tweede Wereldoorlog als geurmenger bij Polak&Schwarz de synthetische rozenolie uitvond.  Mede hierdoor werd het bedrijf “Kriegswichtig”. Wat zoveel betekende als dat iedereen die bij Polak&Schwarz in dienst was, “bis auf weiteres” vrijgesteld werd van arbeidseinzatz of transport naar Westerbork of nog verschrikkelijker oorden. Maar ook de productie van surrogaatthee-en als Santhee en Nettea maakten Polak&Schwarz onmisbaar. Jeanne van Ammers onze researcher heeft 2 (lege) flessen essence van Polak&Schwarz weten te bemachtigen. Als we ze openen zweeft er een geur van sinaasappel de Vertoeving in.  Nog net niet bedwelmd  beginnen we met de interviews voor het middagprogramma.

Polak&Schwarz, essencefabriek in Zaandam

Dick Schwarz, zoon van de directeur en Maurits van Witsen, zoon van de procuratiehouder, betreden samen de studio. Dick neemt als eerste plaats tegenover interviewer Robert van Tellingen. Hij vertelt hoe hij pas in de oorlog ontdekte dat hij “Joods” was, hoe het hem bevreemdde dat voorbijgangers in Amsterdam de hoed af namen voor hem, een jongetje nog, omdat hij een Jodenster op zijn revers droeg. Van hem horen we over Cook Brummer, de “arische” directeur die door oom Dolf Schwarz tot directeur werd benoemd. En over de bevriende Zaanse bedrijven als Albert Heijn, Keg, Verkade, Duijvis en Honig die de aandelen van Polak&Schwarz overnamen waardoor het bedrijf kon blijven bestaan toen door de Duitsers verordonneerd werd dat Joods bestuur in bedrijven verboden was. Cook Brummer was voor niets en niemand bang. Hij praatte de familie Schwarz uit Westerbork; voerde Duitsers dronken als er razzia’s waren; zorgde voor eten voor het personeel en voor de stroom mensen die in de hongerwinter voorbijkwam. In de kelder van het hoofdgebouw van Polak&Schwarz stond een twintigtal bedden om uitgeputte mensen op te vangen.

Dankzij de bemiddeling van het bedrijf en Cook Brummer belandt de familie Schwarz na een hachelijke reis in Brussel.  Min of meer een paradijs vergeleken bij bezet Nederland. Dat wordt beaamt door Maurits van Witsen, zoon van de procuratiehouder. Beide families trekken in Brussel met elkaar op. Ze staan er geregistreerd onder een valse naam en huren er ook een woning. Toch wordt op een kwade dag Henri van Witsen, de vader van Maurits opgepakt door een Pools-joodse Jodenjager. Henri van Witsen geeft een oud adres op waardoor de overige familieleden niet gevonden worden. Dit keer komt Cook Brummer te laat als hij hem vrij probeert te praten. Het al-ler-laatste transport naar Auschwitz is dan net vertrokken. “Ook al ben ik nu vele jaren ouder dan mijn vader nog steeds is hij in mijn hoofd verder in jaren. In gedachten spreek ik hem nog vaak”, zegt Maurits. 

De aftrap zondag 30 september in het Zaans Museum werd gegeven door de premiere van twee van onze minidocumentaires. De film over Verblifa, de blikfabriek in Krommenie en die over Papierfabriek van Gelder. De bijeenkomst werd goed bezocht en de reacties waren zonder meer positief. Een mooi compliment was dat we zonder sentiment de Zaanse ziel hebben neergezet. Dit terwijl de bijeenkomst een zware lading met zich meedroeg.
Op vrijdag 21 september is Bets Schermer overleden. Bets was voorzitter van de contactgroep oud-verzetsstrijders heeft zij ons van waardevolle informatie voorzien. Graag hadden we nog lang van haar kennis en contacten gebruik gemaakt. Op 24 september overleed Bram Kemp. Getuige voor de films over Verblifa en Jan Kuijper en ook een bron van informatie voor ons.
De film van Van Gelder werd ingeleid door Jos Blokker, bestuurslid van het Historisch Genootschap Wormer en jarenlang de overbuurman van Bram: 

Inleiding film Van Gelder op 30 september 2012 in het Zaans Museum, door Jos Blokker.

U gaat nu kijken naar een film over het monument aan het Zuideinde in Wormerveer. Het monument is ter nagedachtenis aan vijf burgers –Todeskandidaten, gevangenen die gebruikt werden om zonder vorm van proces als represaille te worden geëxecuteerd - zij werden, als represaille voor een verzetsdaad met machineonderdelen van papierfabriek van Gelder, omgebracht.

In deze film wordt een viertal mensen geïnterviewd die hun herinneringen aan de de executie vertellen, het gaat om mevrouw Els Koomen-Kuiper, de heren Dick Kerssens, Kees Meijer en  Bram Kemp. De getuigenis van Bram Kemp wil ik graag van een toelichting voorzien.

Bram Kemp was aan het begin van de oorlog 12 jaar oud en heeft samen met zijn tweelingbroer Klaas heel veel meegemaakt. Juist in deze fase van hun leven werden zij geconfronteerd met de oorlog. Ten tijde van de gebeurtenissen die in deze film aan de orde komen was Bram dus 16 jaar en hij werkte toen bij Van Gelder.

Omdat hij bij Van Gelder werkte en veel van zijn oorlogsherinneringen heeft opgetekend, is hij een zeer deskundige getuige. Samen met zijn broer Klaas heeft hij veel onderzoek gedaan naar de gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog. Er zijn vier boeken van hun hand verschenen, twee over de luchtoorlog in de Zaanstreek en twee boeken specifiek over Wormer. Van het laatste boek met verhalen over Wormer heeft hij op 7 september het eerste exemplaar aan burgemeester Peter Tange van Wormerland overhandigd.

Nu we hier over monumenten spreken wil ik niet onvermeld laten, dat Bram zelf  zeven monumenten heeft vervaardigd. Die monumenten heeft hij in zijn constructiewerkplaats gemaakt met onderdelen van neergestorte vliegtuigen. Ze herinneren daarmee aan het neerstorten en de –al dan niet omgekomen- bemanning. De monumenten staan in Assendelft/Heemskerk (Fort Veldhuis), Kolhorn, Marken, Opmeer, Haarlem en in het buitenland in Denemarken en Polen.

Waarom deze toelichting? Toen de stichting Monumenten Spreken aan dit project begon had zij voor de monumenten in Wormer Bram al op het oog. Hij weet veel en kan veel vertellen, was de gedachte. Bram werd gevraagd en hij was bereid mee te werken. Er was echter een probleem: Bram was ernstig ziek en zou niet lang meer te leven hebben. Het is, zoals u straks gaat zien, allemaal goed gelukt. De film is een mooi document geworden.

De conditie van Bram ging alleen steeds verder achteruit. Hij wilde nog heel veel en was zeer helder van geest. Zo wilde hij het laatste boek graag aan de burgemeester Peter Tange overhandigen. Peter is een groot bewonderaar van Bram en gebruikt zijn verhalen om door te vertellen. Op 7 september is dat gelukt. De gemeente Wormerland heeft hem daarbij geëerd met de Oorkonde van de gemeente. Bram was aangenaam verrast en een gelukkig mens. Vervolgens ging hij voor de volgende mijlpaal: zijn 84^ste verjaardag op 20 september. Dat is ook gelukt.

De volgende datum in de agenda was vandaag. Op 24 september belden de filmmakers naar Bram. Voordat de film vertoond wordt moeten alle geïnterviewden de film gezien hebben en tevreden zijn met het resultaat. De ruwe versie was klaar en de vraag was of Bram de film wilde zien. Dat wilde hij nog heel graag vertelde zijn dochter. Met apparatuur in de hand ging men naar Bram en vertoonde de film onder bijzondere omstandigheden. Bram in slechte conditie - met pijn - in afwachting van de dokter, heeft de hele film gezien. Hij was erg blij dat hij de film nog heeft gezien. Die mijlpaal heeft hij gehaald mede door een goede invoelbaarheid van de makers. Bram overleed in de vroege ochtend van woensdag 26 september 2012 op 84 jarige leeftijd.

Stichting Monumenten Spreken en het Zaans Museum hebben de handen ineen geslagen om in de aanloop naar 2015, wanneer 70 jaar vrede wordt gevierd samen op te trekken. De films die Stichting Monumenten Spreken maken zullen,

voor zover mogelijk, in première gaan in het Zaans Museum.

Dit zal gebeuren op 3 zondagen per jaar in de komende 2 jaar. De data zijn gepland rond herdenkingsmomenten in de Zaanstreek: Februaristaking, 4 mei herdenking en 11 september Leeghwaterwegmonument.

Elke keer worden twee films vertoond en zal een spreker zijn visie geven op de gebeurtenissen of het monument. Dit kan een ooggetuige zijn, een nabestaande of een kunstenaar die een oorlogsmonument heeft ontworpen. De films zijn gratis te bezichtigen, de bezoeker betaalt alleen de entree tot het museum.

Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan minidocumentaires over gebeurtenissen rond twee Zaanse bedrijven, Verblifa en Van Gelder. Op zondag 30 september worden deze films vertoond en zal de middag in het teken staan van de Zaanse industrie in de Tweede Wereldoorlog.

Verblifamonument Krommenie

De medewerkers van Verblifa, de Verenigde Blik Fabrieken in Krommenie, kregen te maken met meedogenloze represailles. De dag na de staking, die begon op 30 april 1943, reed een overvalwagen door Krommenie. Veertien stakers haalden zij van huis, en nog diezelfde nacht werden vier van hen gefusilleerd. De overige tien mannen verdwenen naar een concentratiekamp, waarvan er slechts vijf zijn teruggekeerd. Burgemeester Jongsma beweerde dat de keuze voor de opgepakte stakers door loting werd bepaald. Een twijfelachtige bewering: het ging alleen om ongeschoolde arbeiders.

Monument voor Van Gelder

Papierfabriek Van Gelder was de grootste werkgever van Wormer. In 1944 kwam de fabriek stil te liggen door gebrek aan grondstoffen. De Duitsers begonnen met ontmanteling omdat ze de machines nodig hadden voor de oorlogsindustrie. Ze hadden buiten de Wormer bevolking gerekend. Waar de Duitsers overdag de machines uit elkaar haalden, slopen de Wormers ’s nachts de fabriek uit met onderdelen om deze in het Zwet te verstoppen. Een cartoonesk beeld dat grappig had kunnen zijn als het vervolg niet zo dramatisch was geweest. Het verzet bracht de rijnaak met machineonderdelen bestemd voor Duitsland tot zinken. De Duitsers sloegen terug door vijf mannen te fusilleren. 

Na twaalf jaar werkzaam bij Rabobank Zaanstreek, heeft Tom van Roon op 1 juli jl. afscheid genomen van onze streek. Bij Rabobank Hoorn-Midden Westfriesland vervult Van Roon nu de functie van directeur Bedrijven. Bij zijn afscheid heeft hij zijn relaties gevraagd om een bedrag te doneren aan Stichting Monumenten Spreken, een Zaans project steunen als afscheid van de Zaanstreek.

Van Roon: “Stichting Monumenten Spreken richt zich op de realisatie van een serie documentaires met betrekking tot Zaanse oorlogsmonumenten. De groep mensen die daadwerkelijk de Tweede Wereldoorlog heeft meegemaakt, wordt steeds kleiner. Dit geldt ook voor personen die actief zijn geweest in het verzet, die onderduikers hebben geholpen of ooggetuigen zijn geweest van oorlogshandelingen. Verhalen uit de eerste hand over ervaringen worden steeds schaarser. Dit project richt zich op de realisatie van korte documentaires over de oorlogsmonumenten in de Zaanstreek. Vanuit deze documentaires wordt lesmateriaal ontwikkeld dat wordt aangeboden aan de Zaanse onderwijsinstellingen. Het vastleggen van de historie en dit vervolgens inzetten als educatief lesmateriaal is een goed initiatief om de Zaanse jeugd te leren dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Dit initiatief ondersteun ik van harte.”

Kan: “De realisatie van de 27, kwalitatief hoogstaande, minidocumentaires is een kostbaar project. Voor bepalende posities op het gebied van productie, regie en ontwikkeling van lesmateriaal is gekozen voor professionals. Daarnaast wordt de stichting gesteund door een groot aantal vrijwilligers, waaronder de bestuursleden en de research/redactie. Toen Tom mij belde om te vertellen over zijn afscheidscadeau sprong ik een gat in de lucht. We zijn dan wel een betrokken bankdirecteur armer, maar hij geeft ons de mogelijkheid om de Zaanstreek te verrijken met unieke documenten over onze streekgeschiedenis.”

Vliegtuigmonument, Jisperpad tussen kanaaldijk en Neckerdijk

De wind raast over de weilanden in de Wijdewormer. Flink hard, het doet de 4 vlaggen aan het monument fier wapperen. Met de zon erbij is het een mooi gezicht. Het monument aan de kanaaldijk staat er ter herdenking van de omgekomen bemanning van drie vliegtuigen die hier in de Tweede Wereldoorlog zijn neergekomen. Pieter Jonges woonde in de oorlog aan de kanaaldijk en herinnert zich nog goed het altijd aanwezig gebrom van de vliegtuigen van de vroege avond tot de vroege ochtend. Drie maal crashte er een vliegtuig naast de kanaaldijk. Jonges weet nog, hoe een vliegtuig aan kwam zweven, zwenken; steeds lager vloog en uiteindelijk neerkwam op het land. Het brandde tot de volgende dag. Er waren geen overlevenden. Een bemanningslid van een ander vliegtuig had meer geluk, hij dook onder bij een boer in Neck en maakte daar de bevrijding mee.
Just Kroon, een markante man uit Purmerend, heeft het monument hier op eigen initiatief neergezet. Hij laat zien wat hij in de weilanden gevonden heeft en vertelt ons dat hij nog steeds contact heeft met familie van de omgekomen bemanning.  Johan Graas, van de Aircraft Recovery Group die zetelt in Fort Velthuis is er ook. Hij wijst ons waar de vliegtuigen zijn neergekomen. Later neemt hij ons mee naar het Fort zelf. Als we naar hem luisteren is het alsof we zelf boordschutter in een bommenwerper zijn. Opgevouwen in een koepel die onderaan de kist hangt, bang en opgewonden. Speurend naar een opening tussen het luchtafweergeschut aan de kust, naar jachtvliegtuigen van de Duitsers; biddend om een behouden terugkeer op de basis in Engeland.

Juffrouw Tieke Jansma

Aangekomen op onze studiolocatie in het Weefhuis in Zaandijk schuiven we meteen aan voor de lunch en maken kennis met Mevrouw Ratelband. Freetje Ratelband, was leerlinge op de school aan de Tuinstraat waar juffrouw Jansma lesgaf aan de lagere klassen. “Juf Jansma had altijd een zwachtel om haar been” vertelt Ratelband, “soms was ze wel eens een paar dagen weg, dan hadden we juf Rijpstra, die vertelde dan dat juf zo’n last had van haar been. Dat snapten we wel. Ze had immers altijd dat verband. Ze mankeerde niets aan dat been, hoorde ik na de oorlog. Het was een dekmantel als ze voor de onderduikers het een en ander moest regelen”.  Vrijwel alle leerkrachten van de school bekommerden zich om Joodse onderduikers. Helemaal sinds Joodse kinderen niet meer op school mochten komen. “Dat pik je toch niet” verklaarde mw. Corrie Groot – Westrik.  De tuin van haar ouderlijk huis aan de Lindenlaan in Zaandijk grensde aan die van de familie Rijpstra, ook onderwijzers van de school aan de Tuinstraat. Zodoende raakten ook zij betrokken in het onderduikersnetwerk.

 Karel Fonteijn is vanuit Dordrecht naar het Weefhuis gekomen. We luisteren naar zijn verhalen. Hoe hij als 16 jarige jongen door Tieke Jansma van Zaandijk naar Haarlem wordt gebracht. Waar hij dag in dag uit, maand na maand, twee jaar lang opgesloten zit op een meisjesslaapkamer bij alweer een onderwijzersgezin. Hoe hij op een dag het huis uitsluipt en de Blauwe tram naar Amsterdam neemt. Voorin zitten Duitse officieren, achterin zit Karel, met twee jassen en twee broeken en een pet over zijn hoofd. . Weer is daar Tieke Jansma. Ze neemt hem mee naar haar huis op de derde etage aan de Nieuwe Prinsengracht. Het is dan de hongerwinter en er wonen nog acht anderen op de zolder.  Er is geen bed voor de jonge Karel, om het toch nog enigszins warm te hebben slaapt hij tussen twee Perzische tapijten.
 Hij is erbij als de besmette paling wordt gegeten. Zelf krijgt hij niet. “Tante Boela wist dat ik orthodox Joods was”  Ook  de vegetarische Tieke eet van de paling, zij het na enige dwang. “Het is oorlog en ook al was zij stevig van bouw, iedereen kon wel iets vet gebruiken”. De onderduikers worden ziek en Tieke Jansma overlijdt in Januari 1945. Ze is dan 31 jaar oud. Karel Fonteijn helpt mee met de verzorging van de zieken. Hij doet de was en ruikt nog de geur van lysol als hij eraan denkt.
 Met onze getuigen gaan we op weg naar de voormalige school aan de Tuinstraat. Naast de grijze bak en boven de brandblusinstallatie zien we de plaquette hangen. Na jaren loopt Freetje Ratelband weer door de gangen van haar oude lagere school.  Even later lopen we door de Lindenlaan, naar het huis van de familie Westrik. Van de eigenaar horen we dat het onderduikluik er nog steeds is.  Een paar meter verder gluren we samen met meneer Fonteijn steels naar binnen bij het huis van de familie Rijpstra.

Plaquette voor Evert Honig, Jan Groot en Piet Smit voormalig stijfselfabriek De Bijenkorf, nu Tate & Lyle

Twee van onze getuigen bij het monument Tate & Lyle zijn verhinderd op de draaidag die wij voor dit monument planden. Het verhaal achter dit monument is het verhaal van de Stijkelgroep, en dan vooral het grote aantal Zaanse namen dat daarbij hoort. Direct na de capitulatie vormden zij een verzetsgroep die de regering in Londen van informatie voorzag. De groep werd verraden, in april 1941 opgepakt en in 1943 in Berlijn gefusilleerd. Jan Neuteboom is de zoon van één van deze dappere mannen. Hij is er vandaag bij. Van hem horen we een groot deel van het verhaal. Wordt vervolgd in mei volgend jaar.

Plaquette op de muur Prins Hendrikkade, hoek Burcht

Drie getuigen die ons het verhaal achter het monument vertellen trekken een groot deel van de dag met ons op. Het zijn Mevrouw Bep Last - van der Bijl, Wim Prins en Henk Roovers.

Op de Burcht vond in februari 1945 een grote razzia plaats. Straten eromheen werden afgezet, families uit hun huizen gehaald en naar de Burcht gevoerd. De mannen worden gescheiden van de vrouwen en kinderen. Uren staan zij daar. Een groot deel van de mannen wordt per boot weggevoerd om in Duitsland te werk gesteld te worden. Zonder hen keert men terug naar huis en treft daar een enorme ravage aan. Er is geplunderd, vernield en bevuild. ‘En het erge was’ zegt mevrouw Last - van der Bijl ‘we hadden geen zeep’.

Nog was de ‘vergelding’ van de Duitsers niet voorbij. Op 9 februari fusilleerden zij 10 gevangen op de Burcht, onder grote publieke belangstelling. Verplicht publiek, door de Duitsers gesommeerd toe te kijken. Later op de dag zien we hoe getuige Willem Prins de Duitse commandant imiteert.  ‘Hij schopte tegen de neergeschoten mannen aan, zo, om te controleren of ze dood waren’.  Willem Prins staat dan op de plek waar op 9 februari 1945 de mannen aan elkaar vastgeketend voor het vuurpeloton stonden. We horen het met afschuw aan en verbazen ons over de bakken voor glas, papier en gebruikte kleding die uitgerekend op die plaats zijn neergezet.

Aanleiding voor de verschrikkingen op de Burcht was de liquidatie van twee personen  door het verzet. Het eerste slachtoffer was Fred Kater, ook wel Bul Kater genoemd vanwege zijn mollig postuur. Fred Kater, enig kind van de bakker Kater. Aanvankelijk zocht Kater aansluiting bij de ondergrondse waar hij zich toch niet thuis voelde. Dat bleek toen het verzet erachter kwam dat hij contact had met de de Grüne Polizei. Voor het gemeentehuis op de Burcht werd hij doodgeschoten. Verderop, in de Savornin Lohmanstraat werd de foute politieagent. Willemse geliquideerd. Deze man maakte verbeten jacht op de illegale pers, vooral op het blad “de Strijd”.

Ondergrondse activiteiten

Met de cameraploeg gaan we de Burcht over en de straten van het afgezette gebied langs en eindigen in de Bonifatiuskerk, waar kapelaan Groot een verzetsgroep leidde die onderduikers hielp en meewerkte aan de redactie van de illegale krant “de Typhoon”. We hebben geluk, de beheerster is er en we mogen naar binnen. We vinden er ook een luik naar de kelder, de kelder waar de redactievergaderingen gehouden werden? Tegenwoordig vergaderen er vooral spinnen en is het er vochtig en vies. We laten vieze voetafdrukken achter als we deze prachtige kerk uitgaan en bedanken haar des te uitvoeriger voor haar gastvrijheid.

Evaluatie in Oostzaan

We eindigen in Oostzaan, waar we vooruitlopend op draaidag over het Hannie Schaft monument opnames maken.

Het Twiske Paviljoen is daar niet ver vandaan en heeft heerlijke banken aan tafels in de zon. We schoppen onze schoenen uit, en heffen het glas.

We kijken terug op een geslaagde dag, niet alleen doordat we het monument hebben kunnen laten spreken, maar zeker ook omdat we dankzij Hervormd Centrum het Pennemes een studio dichtbij het monument hadden. Zonder morren lieten zij ons bezit nemen van de entree. Een eersterangs locatie , dat bleek wel toen de burgemeester arriveerde. Niet voor ons maar voor mevrouw Machielse die vandaag haar verjaardag vierde. 105 jaar werd zij! Drukbezette burgemeester Faber, die ook deel uitmaakt van ons comité van aanbeveling, greep haar kans en informeerde naar de voortgang van ons project. Terplekke lieten wij haar kennismaken met de getuigen van vandaag. Blij waren we ook met het bezoek van de krant. Melchert Leguyt, NHD journalist, hoorde uit eerste hand de verhalen van de getuigen. Geweldig die aandacht voor het project Monumenten Spreken.

Pieter Slooten

Het is vroeg maar er schijnt een vriendelijk zonnetje. De bloemen van 4 mei sieren het monument voor Pieter Slooten in Neck. Aan de blauwe hemel worden kruizen gemaakt. De camera loopt en is gericht op Tom Seegers en Bets Haverkort. Ooggetuigen die ons vertellen over de gebeurtenissen die in maart 1945 leidden tot de arrestatie van Pieter Slooten en zijn dappere kameraden. Later verplaatsen we ons naar de Kanaaldijk waar in de boerderij van Kramer de tijd lijkt te hebben stilgestaan. De groep verzetstrijders waar Pieter deel van uitmaakte werd hier opgepakt. Tom Seegers brengt het verhaal bevlogen tot leven. We voelen de angst en spanning van toen. Om het in de documentaire nog meer te laten spreken rennen Arjen met de camera en Jelle met het geluid, door het zompige weiland weg van de boerderij. Even later rijden zij over de dijk waarbij Arjen steeds gevaarlijker uit het passagiersraampje gaat hangen om de vlucht op de fiets zo realistisch mogelijk vast te leggen.

In de studio

‘S middags verplaatsen we ons naar de Flexwerkplaats, al voor de tweede keer onze studiolocatie. De getuigen voor het Koogerparkmonument zijn gearriveerd. Op het monument staan zestien namen van mensen die verzet hebben geboden tegen de Duitsers. Gerard Blees, voormalig voorzitter van het 4 mei comité Koog-Zaandijk, herinnert eraan dat het verzet in de oorlog kon bestaan omdat het gedragen werd door vrijwel het hele Nederlandse volk. Jaap Kuiper, (“Zo, Meneer Kuiper, ik hoorde dat u al honderd bent?” “Ben je helemaal gek geworden, meid, volgende maand pas!”) doet zijn verhaal. Zijn hele leven woont hij aan het Koogerpark. Hij noemt de namen van Honig en Ero en Groot, mensen die samen met Neuteboom, de Jong en de Vries al vroeg verzet boden; over Gerssen die samen met Eshuijs en Heijdra bij de KP zat; over de drogist Verdonk die we ook kennen van het monument aan de Leeghwaterweg; over Kwadijk die illegaal krantjes verspreidde, Hellema die wapens vervoerde in de dubbele bodem van zijn schip, en over Brandsma die een zendinstallatie had en op heterdaad betrapt werd op zijn onderduikadres.

Dirk Kleiman

Klasina Don-Kleiman is de jongste dochter van Dirk Kleiman. Zij was 17 jaar oud toen haar vader op 1 oktober 1943 werd opgepakt. De drukker Dirk Kleiman maakte duizenden valse persoonsbewijzen voor onderduikers en Joden. Hij redde zo vele levens maar het kostte hem zijn eigen leven en dat van de etser Hans Fuijkschot “zo’n leuk joch was dat”. Mevrouw Don herinnert zich die tijd nog goed. Zij opende de brief die op 11 april 1945 bij de familie werd bezorgd, waarin geschreven stond dat haar vader niet meer leefde. Dat was vlak voor de bevrijding. Ze schetst een mooi portret van haar vader, Dirk Kleiman. Een goede man, en een opgewekte man. Die niet anders kon dan mensen in nood helpen. ‘De appel valt niet ver van de boom‘ lijkt me hier op zijn plaats. Mevrouw Don was lief, voorkomend en had oog voor iedereen in de studio. Een bijzondere dame.

Bij het Koogerparkmonument

De uren vliegen voorbij. Het is avond als we met de getuigen naar het Koogerpark gaan. Ook hier liggen de bloemen van 4 mei nog. De getuigen kijken naar de namen, ze vertellen wat het monument met hen doet. Tussendoor eten we, staand, patat en kroketten uit plastic vanaf een stenen parktafeltje. Het smaakt goed en Mevrouw Don-Kleiman, die al een tijdje geen lekkere vette patat meer heeft gegeten, bedankt ons alsof we een vijf-sterrenmaaltijd hebben geserveerd. Ze had het meer dan verdiend. Roman, de vijfjarige zoon van Robert van Tellingen heeft de eer ‘Actie!’ te roepen. Dan zijn we eindelijk klaar. Moe maar voldaan zoals dat heet. In de laatste zonnestralen van deze dag nemen we afscheid.

Marjo Post, research

Donderdag 3 mei opende ik de tentoonstelling ‘Zilver van Vet. Een familie van joodse zilversmeden uit Zaandam’. Samengesteld door Hester Wandel, conservator bij het Zaans museum. De familie Vet werd in 1942 gedwongen hun zaak op de Gedempte Gracht te sluiten en te vertrekken. Ze werden allen vermoord. Hester heeft het op tien vierkante meter voor elkaar gekregen een prachtig, evenwichtig overzicht te geven van het werk van de Familie Vet. Een zilveren model van het Czaar Peterhuisje, het Havenmeesterkantoor, papiermolen De Walvisch, kandelaars, schalen, een pastillebakje, bloemenvaasjes, een servethouder met parelrand.. elk zilveren object een op zichzelf staand verhaal en een sprekend monument De tentoonstelling loopt tot 5 augustus in het Honig Breethuis.

Vrijdagochtend 4 mei organiseerden de Odd Fellows Zaanstreek-Waterland, zoals elk jaar, een herdenking bij het monument aan de Zaanweg in Wormerveer. Na de plechtigheid mochten wij een cheque in ontvangst nemen van maar liefst € 4000,-. Bij elkaar gebracht tijdens de Paasactie van de Odd Fellows. Er zijn blijkbaar veel broden verkocht! Van dat geld zullen wij twee monumenten verfilmen. Naast het monument aan de Zaanweg zal dat zijn "Staakt, Staakt, Staakt" op de Wilhelminabrug in Zaandam.  

Op vrijdagavond werd voor RTVNH Mevrouw Annie van Soest-Pel geinterviewd samen met onze documentairemaker Robert van Tellingen, in het programma Diep. Aansluitend werd onze minidocumentaire over Mevrouw Pel-Groot, de moeder van Annie, vertoond. Hier kunt u de uitzending terugkijken. 

Vandaag nemen we de tijd om de vrijheid te vieren.
Merel Kan

Verblifastakers in een Blitz

Als researcher voor Monumenten Spreken zoek ik ook rekwisieten die het verhaal achter het monument nog sprekender kunnen maken. Nu is een herenfiets jaren ’40 stijl nog niet zo’n probleem. Een kinderwagen uit die tijd wordt al wat lastiger, maar ach Nieuwolda in Groningen is te doen op een middag. Maar dan is daar het idee van een legertruck; een overvalwagen zoals die in 1943 door Krommenie reed om de stakers van huis op te halen. Waar ik ook zocht, wie ik ook vroeg en wat ik ook intypte op Google, niets kwam in aanmerking. En net toen we dachten dat het niet meer zou lukken vonden we een auto die ook gebruikt was in de film ‘Sonny Boy’. Een Opel Blitz. Bram den Haak uit Lopik is de trotse eigenaar van dit exemplaar.  We vonden hem bereid met het vrachtwagentje op een oplegger op 2^e paasdag de reis naar Krommenie te ondernemen. 2^e Paasdag hadden we gekozen vanwege een rustig straatbeeld. Jammer genoeg levert zo’n vrije dag ook problemen op met het vinden van figuranten. Maar ook dit kwam goed. Die middag namen er 5 stakers plaats in de bak van de Opel Blitz. Om zich vervolgens meer dan twee uur drijfnat te laten regenen.
Op een muffe paardendeken hadden ze zich in de bak geïnstalleerd. Begonnen werd met opnames bij de burgemeesterswoning; daarna reden ze in de stromende regen door de straat die Het Blok heet, waar nog steeds de zogenaamde ‘blikfabriekwoningen’ staan. Een bewoner uit één van de huizen wees aan waar de eerste man van zijn moeder woonde. Ook zijn naam staat op het monument aan de Zuiderhoofdstraat. Klaas van ’t Veer werd opgehaald en keerde niet terug.
Een korte pauze gunden we de figuranten en onszelf. Onaangekondigd dropen we huize Barkeloo binnen waar we hoopten onze getuige Cees Boschman te treffen. Hij was er en we werden hartelijk ontvangen. Nog geen kwartier later klommen de stakers opnieuw in de bak. Hier bij Krommeniedijk had de wind vrij spel waardoor de regen hen nog gemener in het gezicht striemde. Steeds dieper bogen zij hun hoofden. Keer op keer reed de Opel Blitz  voorbij. Het was zes uur ’s avonds toen het laatste shot genomen werd. Rillend en verkleumd beweerden de figuranten dat ze heus met plezier hadden meegewerkt. Vol bewondering zwaaiden we ze uit.
Met zn drieën en met de Opel Blitz reden we toen nog naar de VerblifaFabriek, waar vandaag de dag Vlaar enveloppen huist om daar de laatste scenes met de Blitz vast te leggen. Toen namen we ook van Bram en zijn mooie auto afscheid.

Donkere vaartocht met Van Geldersaboteurs

“Gaat het nog door” smste  Rolf Surink een kandidaat saboteur met wie we om 19.00 uur een afspraak hadden in de Kalverpolder. “Jazeker” antwoorden we. Hij en twee medecompanen, Alfons Dorjee en Jan Duijvis, vrijwilligers  van de Stichting Kalverpolder wilden meewerken aan de opnames om de nachtelijke tochten door de weilanden te verbeelden. Tochten die eind 1944  plaatsvonden waarbij onder leiding van de ondergrondse de Wormer bevolking machines en onderdelen uit de Van Gelder fabriek sloopte om deze te verbergen voor de Duitsers.
Minstens vier saboteurs waren er nodig. Guido Rooijackers onze penningmeester moest er ook aan geloven. Hij schoot in een oliepak en rubberlaarzen, gordde wat kabels om zijn schouders en beende vastberaden achter de anderen aan naar de platbodem om in te laden; tussen de weilanden door te bomen; en weer uit te laden. De aanhoudende regen maakte regisseur Robert van Tellingen zelfs enthousiast; de natte lens vervormde bij de invallende duisternis prachtig het licht van de olielampen. Maar de  camera’s van onze fotografe Anjo, hadden voor die dag al genoeg sfeeropnames vastgelegd. Samen met haar spoedde ik me naar de pizzakoerier die ons had weten te vinden. Terwijl we de dozen uitklapten kwam de sabotageploeg terug, met een glunderende Robert. “Het staat er goed op”! Dat  was de beste zin van de dag. Onze voorzitter Merel Kan die juist op dat moment binnenkwam hoorde uit eerste hand de verhalen van blik, blitz en boot, opgenomen bij nacht en ontij. Wat zullen ook deze twee monumenten gaan spreken.
Marjo Post

Paasactie Odd Fellows in het teken van Monumenten Spreken

Op 13 maart jl. hebben teamleden van Monumenten Spreken in De Vermaning in Zaandam een openbare bijeenkomst verzorgd voor de Odd Fellows. Daarbij is uitvoerig verslag gedaan van de achtergronden en ervaringen bij het maken van de minidocumentaires over de Zaanse oorlogsmonumenten. Ook werden twee films vertoond, waaronder de onlangs gereedgekomen film over het monument Jan Bonekamp – Hannie Schaft. Dit monument is gelegen in de Westzijde in Zaandam, recht tegenover De Vermaning.

De avond in De Vermaning was met meer dan 150 aanwezigen druk bezocht. Heel bijzonder was de aanwezigheid, ondanks een zwakke gezondheid, van getuige en verzetstrijdster mevrouw Truus Menger. Daarnaast waren ook andere getuigen aanwezig zoals Bram Kemp, Ko Konijn, Els Koolman-Kuijper, Cees Boschman en Wim Evertse.

Naast de twee minidocumentaires zijn in de presentatie waardevolle fragmenten getoond die uiteindelijk geen plek konden krijgen in de films. Zo vertelde Piet de Goede, in diens interview voor het monument aan de Leeghwaterweg, kleurrijke verhalen over zijn belevenissen en het dagelijks leven in oorlogstijd. Ook deze verhalen zijn de moeite waard. In dat kader zal na afronding van ons project al het opgenomen filmmateriaal overgedragen worden aan het stadsarchief van de gemeente Zaanstad. Daarnaast wordt onderzocht of ook dit niet gebruikte materiaal op enigerlei wijze toegankelijk kan worden gemaakt.

De openbare bijeenkomst van de Odd Fellows vond plaats in het kader van de jaarlijkse paasactie. Via giften en verkoop van paasstollen wordt gestreefd om een aanzienlijk bedrag op te halen voor Monumenten Spreken. De bijdrage zal gebruikt worden voor de verfilming van het monument aan de Zaanweg in Wormerveer. De Zaanse Odd Fellows zijn al jaren verantwoordelijk voor het onderhoud van dit monument en organiseren ook herdenkingen met schoolkinderen.

Rustig lopen de kinderen daarna in kleine groepjes langs de graven en lezen aandachtig wat er staat. “Voor ons is je strijd niet vergeefs geweest, rust zacht jongen” staat op een van de graven. “Hij is maar eenentwintig jaar geworden” merkt een jongen op. Ook zijn er veel verzetsstrijders net voor de bevrijding nog gefusilleerd. Dit lezen de leerlingen af aan de sterfdata en schokt hen.  Meester Gerrit komt naar mij toe en zegt: ”Hier leren ze toch veel meer van dan uit een geschiedenisboekje tussen de vier schoolmuren!?”

Marjan van Baekel, samen met Geke van de Kamp betrokken bij de toekomstige inbedding in het lesmateriaal.

Van Gelder Monument   

7:45 uur “AJAX!” joelen scholieren op weg naar het St Michael College als ze onze camera zien.  We filmen bij de ‘Witte Villa’. Samen met de ‘Villa van Allan’ is dit het enige wat over is van de enorme papierfabriek Van Gelder. Als wraak voor het leeghalen van de fabriek en het opblazen van een aak die volgeladen lag om naar Duitsland te gaan, werden vijf mannen gefusilleerd op de kade bij de fabriek ‘de Adelaar’ in Wormerveer.  

Daar aan het zuideinde bevindt zich de gedenkplaat, waarop nog nauwelijks de namen van de gefusilleerden te lezen zijn. Afra Mandjes, die deze dag  voor de catering zorgt, borstelt de gedenkplaat schoon waarna Dick Kerssens er zijn verhaal vertelt. Hoe hij als kind de vrachtwagen met de gevangenen tergend langzaam door zijn straat had zien rijden. 

Later, in de studio in pakhuis Saigon, verschijnt  Bram Kemp uit Wormer. Hij heeft een uitgebreide studie gemaakt van de sloopacties bij Van Gelder en kan daar goed over vertellen.

De dag wordt afgesloten met de broers Cees en Jan Meijer. De boerderij waar zij woonden was de verzamelplaats voor de groep die ’s nachts door het land naar Van Gelder ging om daar de onderdelen vandaan te halen. Cees was daarbij. Jan was te jong. “Ik mocht niets maar ik zag alles”.

Verblifa Monument

In Krommenie bij VerBliFa (Verenigde Blik Fabriek) brak in april 1943 een staking uit. Ook hier waren de Duitse represailles verschrikkelijk. Er werden vier stakers geëxecuteerd en tien mannen weggevoerd naar kampen. Van hen zijn er slechts 4 levend teruggekomen.

Wim Evertse was één van de stakers. We treffen hem bij de fabriek waar nu Vlaar enveloppen zit. Sinds 1943 is Wim hier niet meer geweest. Een medewerkster van Vlaar begeleidt ons naar een bovenverdieping waar de tijd heeft stilgestaan. Oude houten vloer, stalen kolommen, de lampen nog aan het plafond en een wasbak in de hoek. Het is de ruimte waar de blikknippers hun werk deden. De afdeling van de zwager van Meneer Evertse, Henk Heij. Henk is opgepakt en overleden in Dachau.

Het monument van Verblifa bevindt zich aan de Zuiderhoofdstraat in Krommenie. Dankzij oranje hesjes leggen wij het verkeer stil. Zelfs een politiebusje laat zich een andere kant op sturen. Zonder verkeersgeluid maken we er opnamen van Cees Boschman en Wim Evertse. Cees vertelt dat zijn vader al voor de staking was opgepakt wegens communistische sympathieën. Hij zou “Leve stalin” op het huis van de burgemeester hebben gekalkt. In datzelfde huis, schuin tegenover het monument worden wij nu door bewoonster Josefien Gigengack opgewarmd met koffie en verwend met koek. 

Als de buitenopnames erop zitten verplaatsen we ons naar pakhuis Saigon in Wormer. De bovenste verdieping van dit mooi gerestaureerde pand wordt ons belangeloos beschikbaar gesteld door de Flexwerkplaats. Een prachtplek voor de studio-interviews met de getuigen. Mevrouw Henneman arriveert om over haar oom Henk Blank te vertellen. Zij zag de vrachtwagen met stakers langsrijden. Henk zat erin en zwaaide naar haar: ‘Dag Greetje!’. Haar oom werd gefusilleerd. Hij offerde zich op voor één van de jongere mannen.

Cees Boschman vertelt in de studio over zijn vader die ook Verblifa medewerker was. Hij kwam nooit terug uit de oorlog maar zijn naam staat niet op het monument.

19:45 uur is de draaidag ten einde. Onder de indruk van de verhalen van onze getuigen heffen we het glas in De Batavia. Dankbaar dat we het mochten horen en blij dat we het vast konden leggen.

Meneer Evertse vertrouwt researcher Marjo Post toe: “Ik zei altijd dat ik nog niet alles heb verteld. Dat is nu niet meer zo. Alles is gezegd”.